Et, yalnızca sofraya konuşmayan bir yiyecek değil; yokluğu sistemli olarak yaratılmış bir eşitsizliğin adıdır. Kuzey Kıbrıs’ta üreticinin yetiştiremediği, halkın ulaşamadığı bu temel, kesin kesimlerin hizmet kazanma aracına gıda aracına dönüşmüştür. Et, artık herkesin değil, birinin olması gerekiyor.
Tarım Bakanlığı, 2025 yılı için 4,6 milyar TL bütçe ayırdığını; “doğrudan gelir desteği” ve “gübre avansı” sunduklarını duyurdu. Ancak üreticide “Biz bu parayı görmedik” diyor. Canlı hayvan 300 TL/kg’a satılırken, market rafında aynı et 1.200 TL/kg’a ulaşıyor. Bu dört katlık farkın kazananı ne üretici ne de hile; zincir marketler ve araçlardır.
Bu yapı nasıl korunuyor? Fiyatına göre ithalatı yönlendiren zincir marketler ve araçlar, üretilmeyen ama tüketimin merkezi olan kesimlerdir. Bu aktörlerin büyük kısmı Kıbrıs Türk Ticaret Odası (KTTO) Üyeleridir. Asgari’de ücret artışı gündeme geldiğinde, “Zam yapılırsa fiyatlar daha da artar” tehdidiyle kamuoyuna baskı uygulanır. Çalışanların alım gücünü sınırlamakla kalmaz, bu açıklamalarla ve fiyatların da korunmasına hizmet ederler. Yani bu kesimler, asgari ücretteki artışa, sermaye çıkarları üzerinden karşı korumak.
Restorancılar Birliği gibi çıkarlar da aynı formla destek sağlar. “Asgari ücreti artarse yemeklere zam gelir” açıklamaları, halka açık erişime değil; sabit kâr marjının korunmasına odaklıdır. Oysa bir aileye birkaç bin TL fazladan söylenen, doğrudan yaşamdaki etkiler. Bu kazancın, fiyatların sadece eşitsizliğe engel olması değil.
Kasaplar Birliği ve Kıbrıs Türk Esnaf ve Zanaatkârlar Odası (KTEZO), 2024 yılının Mayıs ayında küçükbaş hayvanlardan %40’ın üzerinde azalmayı ve tüketiminin ve arzının yetersiz olduğunu duyurdu. Aynı dönemde KKTC Bakanlar Kurulu, “donmuş kemiksiz kuzu eti ve kıyma” ithalatına izin verdi. Ancak bu ithal etin gittiğine dair herhangi bir kamu kaydı yayımlanmadı. Ne miktarı açıklandı ne alıcıları belirtildi. Halk market raflarında bu eti görmeden, ithalatın bedelini ödedi. Oysa kamu denetimi, kamuya yapılan ithalatın akıbetini de bilgilendirmek zorundaydı.
Bu kayıp yetersizliğimiş gibi, Rumlar tarafından kaçak olarak taşındı ve polisin gerçekleştirdiği operasyonlarla ele geçirildi. Bu olaylar, ülkelerdeki ciddi salgınlar ve denetimsizlik bulunan açık bir tanesidir.
Bugün Güney Kıbrıs’ta kuzu eti ortalama 579 TL/kg iken, KKTC’de aynı ürün 1.200 TL’yi görmektedir. Bu yalnızca üreticinin değil, doğrudan çalıştırmanın de mağduriyetini göstermektedir. Et, besin olmadan çıkmış, lüks bir meta hâline gelmiştir. Piyasa rafında vardır, ancak erişilebilir değildir. Sosyal değişimlerin şekli vardır, ama sofrada yer yoktur.
Tarım Bakanlığı bu tabloya sessizdir. Ne desteklerin adil gidişatına ilişkin şeffaf veriler açıklanmakta, ne de ihracatla ilgili kamusal denetimler açılmaktadır. Bu durum, yalnızca yönetim zafiyeti değil; Yönetişimin tercihini halktan değil, sermayeden yana ortaya koyduğunun göstergesidir.
Bütün bunlara ek olarak, küresel ölçekte uygulanan iklim koşullarında bu çarpık sistem sürdürülebilirlik kisvesiyle yeniden yapılandırılmasına zemin hazırlamaktadır. Türkiye’nin tarafı olduğu Paris İklim değişikliği’nin karbon salımını azaltmayı, hayvancılığın emisyon üreticisi olarak sağlama yeni kısıtlamalara zemin hazırlamaktadır. Ancak bu mali sınırlamalar, küçük bölgelere gerekli destek sağlanmadan uygulanmadan, yerli üretim daha da artırılacak ve ithalat desteği artırılacaktır. Bu da büyük ayrılıkların gıda ürünlerinin elini güçlendirecek, üreticilerin birbirlerinden uzaklaşmasına neden olacaktır.
Eğer KKTC anayasası mevcutyse, temel yazılımı üreticiyi ezdirmemek, hileyi etsiz bırakmaktır. Etin halktan çalınmasına sessiz kalmak, adaleti reddetmektir.
“Eti Kim Çaldı?” Soru artık retorik değil, belgeye dayalı bir hesap sorma kapsamıdır. Kim hesap verecek? Kim bu zinciri kıracak? Ve halk, ne zaman kendi sofrasına sahip olacak?
Kaynakça
1. KKTC Resmi Gazetesi, 2024 Bakanlar Kurulu Kararları (donmuş et ithalat izni)
2. Kıbrıs Türk Esnaf ve Zanaatkârlar Odası ve Kasaplar Birliği Basın Açıklamaları, Mayıs 2024
Kıbrıs Türk Esnaf ve Zanaatkarlar Odası ile Kasaplar Birliği’nden çağrı
https://www.kibrisgercek.com/kucukbas-hayvani-olan-ureticilere-cagri/
3. Asgari Ücret Tespit Komisyonu Kararı, Temmuz 2025
https://www.sozcu.com.tr/kktc-de-asgari-ucrete-ara-zam-turkiye-yi-ikiye-katladilar-p197294/
4. Güney Kıbrıs et fiyatları: Eurostat, Temmuz 2025 verileri (579 TL/kg; 19 EUR)
5. Kaçak et operasyonları: Polis Basın Subaylığı Açıklamaları, Temmuz 2024 (yerel basında yer alan haberler)
6. KKTC Anayasası, Madde 38 ve 45 – Sosyal Devlet ve Tarımın Korunması İlkeleri
7. Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazetesi, Paris İklim Onayı: 7 Ekim 2021 tarihli 31621 sayılı RG
https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/10/20211007-13.pdf
8. IPCC Raporları (2022), hayvancılığın sera gazı salımı etkisi ve önerilen azaltmam yolları (https://www.ipcc.ch)
—
Yasal Bilgilendirme Notu:
Bu makale, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası’nın özellikle 38. maddesinde yer alan “Devlet, tarımı korur, üretimi teşvik eder, gözetimyi gözetir” ve 45. maddesinde tanımlanmış “sosyal devlet ilkesi” hazırlanmıştır. İçerikte yer alan tüm iddialar, kamuya açık resmi belgeler, yasal düzenlemeler ve meslek birliklerinin açıklamalarına dayanmaktadır. Paris İklim iklimi ile ilgili rejimin Türkiye Cumhuriyeti’nin 31621 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan onay metni esas alınmıştır. Makaledeki değerlendirmelerin kamuoyunda bilgilendirme amacının sürdürülmesi, kişilerin ya da merkezi hedef almak değil, anayasal çerçevelerin kamunun geliştirilmesini sorgulamayı amaçlamaktadır.
—
**Yazar: Elif Evrensel**
*Cyprus Haber ve Cyprus News Genel Yayın Yönetmeni.*
Yazılarında **yurttaşlık**, **siyaset dili**, **emek hakkı** ve **toplumsal eşitlik** gibi konuları işler.
Toplumsal gözlem ile anayasal çerçeveyi birleştiren özgün bir kalemdir.
