Kıbrıs sorunu, 20. yüzyılın ortasından bu yana uluslararası gündemin en çetrefilli konularından biri olmayı sürdürüyor. 1983 yılında ilan edilen Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) yalnızca Türkiye tarafından tanınıyor. Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği ve uluslararası toplumun tamamı ise Kıbrıs Cumhuriyeti’ni adanın tek meşru devleti kabul ediyor. Bu nedenle, Türkiye ve KKTC yetkililerinin özellikle 2017 Crans-Montana görüşmelerinin başarısızlığa uğramasının ardından gündeme getirdiği “iki devletli çözüm” önerisi, uluslararası hukuk ve siyasal gerçekler açısından tartışmalı bir yerde duruyor.
1960’ta Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık’ın garantörlüğünde kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti iki toplumlu ortaklık modeline dayanıyordu. Ancak 1963’te yaşanan anayasal kriz ve şiddet olayları, Türk toplumunun yönetimden dışlanmasına yol açtı. 1974’te Yunanistan destekli darbenin ardından Türkiye garantörlük hakkına dayanarak askeri müdahalede bulundu ve adanın kuzeyini kontrol altına aldı. 1983’te ilan edilen KKTC ise Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 541 ve 550 sayılı kararlarıyla “hukuken geçersiz” sayıldı ve tüm devletlere tanımama çağrısı yapıldı.
Bugün uluslararası hukuk çerçevesinde KKTC’nin konumu nettir. BM kararları ilan edilen bağımsızlığı geçersiz saymaktadır. 193 BM üyesinden yalnızca Türkiye KKTC’yi tanımaktadır. Avrupa Birliği ise 2004’te Kıbrıs Cumhuriyeti’ni üye kabul etmiş, kuzeyi “işgal altındaki bölge” olarak tanımlamış ve müktesebatı askıya almıştır. Bu koşullar altında “iki devletli çözüm” söylemi uluslararası zeminde karşılık bulmamaktadır.
Türkiye ve KKTC, federasyon modelinin tükendiğini ve Rum tarafının siyasi eşitliği reddettiğini ileri sürüyor. Buna karşılık BM, AB, ABD, Birleşik Krallık ve Yunanistan dahil bütün aktörler federasyon çerçevesini savunmaya devam ediyor ve iki devletli çözümü reddediyor. KKTC’nin tanınmadığı bir ortamda bu öneri, sahadaki fiili durumun uluslararası sistemde kabul görmesi beklentisinden ibaret kalıyor. Burada kritik bir nokta ise şudur: Eğer gerçekten “iki devlet”ten söz edilecekse, KKTC’nin uluslararası hukukta devlet olarak kabul edilmemesi nedeniyle geriye kalan iki taraf aslında Kıbrıs Cumhuriyeti ve Türkiye olmaktadır. Bu gerçek, “iki devlet” söyleminin içinin ne kadar boş olduğunu ortaya koymaktadır.
İki devletli çözüm vizyonu, Türkiye tarafından KKTC halkına sunulmuş cazip bir hediye paketi gibi görünse de, uluslararası dünyada asla kabul görmeyecektir. Bu yaklaşım, çözümsüzlüğü derinleştirmekten ve KKTC’yi Türkiye’ye kördüğümle bağlamaktan başka bir işlev taşımamaktadır. Durumun özü tam olarak budur: bir çözüm değil, mevcut bağımlılığı pekiştiren bir illüzyon.
Sonuçta iki devletli çözüm, uygulanabilirlikten uzak bir söylem niteliği taşıyor. Tanınma engeli nedeniyle diplomatik zeminde karşılıksız kalıyor, uluslararası hukuk kararlarıyla çelişiyor, Avrupa Birliği ve bölgesel dengeler tarafından reddediliyor, mülkiyet ve göç sorunlarını çözmek yerine daha da karmaşık hale getiriyor. Bu nedenle iki devlet politikası gerçek bir çözümden çok, mevcut statükoyu koruma ve pazarlık gücü yaratma aracı olarak değerlendiriliyor.
Kıbrıs’ta kalıcı barış için uluslararası toplumun benimsediği çerçevelerin ve uluslararası hukukun dikkate alınması zorunludur. KKTC’nin iki devlet söylemi mevcut koşullarda çözümsüzlüğü derinleştirme potansiyeli taşımaktadır. Gerçekçi bir çözüm arayışı, karşılıklı siyasi eşitliği güvence altına alan fakat uluslararası meşruiyeti olan bir model üzerine inşa edilmelidir.
Kaynaklar:
- Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, 541 sayılı karar (1983)
https://undocs.org/en/S/RES/541(1983) - Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, 550 sayılı karar (1984)
https://undocs.org/en/S/RES/550(1984) - Avrupa Komisyonu, 2004 Genişleme Raporu – Kıbrıs’ın AB’ye Katılımı
https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/cyprus_en - Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Loizidou v. Turkey (1996)
https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-58007 - Mallinson, William. Cyprus: A Modern History. IB Tauris, 2005. (Kitap özeti: Google Books)
https://books.google.com/books/about/Cyprus.html?id=QpYiEAAAQBAJ - Ker-Lindsay, James. Kıbrıs Sorunu: Herkesin Bilmesi Gerekenler. Oxford University Press, 2011. (Kitap özeti: Oxford University Press)
https://global.oup.com/academic/product/the-cyprus-problem-9780199757161 - Faustmann, Hubert ve Ker-Lindsay, James (ed.). Kıbrıs’ın Hükümeti ve Siyaseti. Peter Lang, 2008. (Bilgi: Peter Lang)
https://www.peterlang.com/document/1055144 - Uluslararası Kriz Grubu, Kıbrıs: Yeniden Birleşme mi, Bölünme mi? ICG Raporu, 2014
https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/western-europemediterranean/cyprus/cyprus-reunification-or-partition - C. Dışişleri Bakanlığı, Kıbrıs Meselesinin Tarihçesi
https://www.mfa.gov.tr/kibris-meselesinin-tarihcesi_-bm-muzakerelerinin-baslangici.tr.mfa?utm_source=chatgpt.com - KKTC Dışişleri Bakanlığı, İki Devletli Çözüm Vizyonu
https://mfa.gov.ct.tr/tr/kibris-meselesi/iki-devletli-cozum-vizyonumuz/?utm_source=chatgpt.com
