Devletler tankla, topla, işgalle çökmez. Asıl çöküş sessizdir; masa başında, yönetmelikte, atamada, istatistik tablosunda olur. Bayrak yerinde durur, marş çalar, binalar ayaktadır. Ama devlet içten içe işlevsizleşmiştir.

İlk adım kurumları kişilere bağlamaktır.
Kurumlar kural üretmez, talimat uygular hâle getirilir. Merkez bankası, istatistik kurumu, denetim organları ve yargı; bağımsız olmaktan çıkar, “uyumlu” olmaları beklenir. Hukuk, denge-denetim aracı olmaktan çıkar; iktidarın konfor alanına dönüşür. Kurum zayıfladığında devlet hâlâ vardır ama yönetilemez.

İkinci adım liyakati tasfiye etmektir.
Uzmanlık, deneyim ve kurumsal hafıza “sorun” sayılır. Yerine sadakat getirilir. Kısa vadede yönetim kolaylaşır; uzun vadede karar kalitesi düşer. Hatalar artar ama kimse sorumluluk almaz. Çünkü sistem artık doğruyu değil, yukarıyı memnun etmeyi ödüllendirir.

Üçüncü adım rakamlarla oynamaktır.
Enflasyon düşük gösterilir, işsizlik dar tanımlarla gizlenir, bütçe açıkları makyajlanır. Resmî tablo ile halkın yaşadığı gerçeklik arasındaki fark açılır. Bu fark açıldıkça devletin sözü değer kaybeder. Güven gitti mi, vergi gönüllülüğü biter, kurallar işlemez, ekonomi kendi yoluna kaçar.

Dördüncü adım popülizmi yönetim sanmaktır.
Üretmeden dağıtmak, karşılığı olmayan maaş artışları yapmak, sürdürülemez teşviklerle günü kurtarmak alkış getirir. Ama bedeli enflasyon, borç ve çökük kamu maliyesidir. Refah geçici, hasar kalıcıdır. Toplum kısa vadeli kazanca alıştırıldıkça uzun vadeli reform siyaseten imkânsız hâle gelir.

Beşinci adım hukuku seçici uygulamaktır.
Yasa vardır ama herkese eşit değildir. Bazı dosyalar hızlanır, bazıları bekletilir. Ceza, suçla değil kişiyle ilişkilendirilir. Bu noktada devlet korku üretir ama saygı üretemez. Korku sürdürülebilir değildir; saygı olmadan devlet ayakta kalmaz.

Altıncı adım nitelikli insanı kaybetmektir.
Akademisyen gider, doktor gider, mühendis gider. Gidenler önce konuşur, sonra susar, en son bavul hazırlar. Göç bir tercih değil, bir savunma mekanizmasına dönüşür. Devletin en pahalı kaynağı olan insan sermayesi sessizce erir.

Son adım normalleştirmedir.
“Burası zaten böyle”, “her yerde aynı”, “şimdi sırası değil” cümleleri yaygınlaşır. Çöküş olağanlaştırılır. Tepki yerini kabullenişe bırakır. Devlet bu noktada resmen değil, fiilen çökmüştür.

Ve şimdi son cümle:
Bu tablo size tanıdık geldi mi?