KKTC’de asgari ücret tartışması hep maaş zammı etrafında dönüyor; ancak reel tablo daha çıplak. Devlet, temel ihtiyaç kalemleri üzerinden topladığı vergi ve fonlarla, asgari ücretlinin bir maaşını her yıl sessizce geri alıyor. Ücret artışı kâğıt üzerinde dururken, hane halkının eline geçen reel gelir aynı noktada sabitleniyor.
Elektrikte durum net. Ortalama bir hanenin yüksek tüketim bandında aylık 600 kWh harcaması halinde faturası yaklaşık 6.158 TL’ye çıkıyor. Bunun yaklaşık 1.058 TL’si doğrudan kamuya gidiyor. Belediyeler fonu ve KDV yükü birleştiğinde yıllık kamu payı 12.696 TL’ye ulaşıyor. Hane isterse daha az elektrik yaksın, isterse tasarruf etsin; yapı değişmiyor. Birim fiyat yukarı, fonlar sabit. Hane tüketimi arttıkça kamu payı hızla katlanıyor.
Suda tablo farklı değil. Lefkoşa ölçeğinde 22 ton/ay tüketimde fatura ortalama 1.650 TL’ye çıkıyor. Bunun 700 TL’si belediyeye giden hizmet ve atık su kalemleri, 79 TL’si KDV. Yıllık kamuya aktarılan tutar 9.348 TL. Yani su tüketim bedelinin neredeyse yarısı vergi benzeri zorunlu ödemelere dönüşüyor. Hane daha az su kullansa bile sabit kalemler nedeniyle toplam yük kayda değer ölçüde düşmüyor.
Taşıt maliyetleri de sistemin ayrılmaz parçası. 2.0 litrelik ortalama bir aile aracının yıllık taşıt vergisi yaklaşık 9.000 TL. Muayene ve egzoz ücretleri yıllığa vurulduğunda 1.600 TL ekleniyor. Kamusal toplam yük 10.600 TL. Bu rakam, yakıt vergileri dahil edilmeden oluşuyor.
Elektrik, su ve taşıt üzerinden bir hanenin kamuya yıllık ödemesi yaklaşık 32.600 TL’ye ulaşıyor. Net asgari ücretin 44–45 bin TL bandında olduğu düşünülürse, devlet bu üç kalem üzerinden bir maaşa yakın tutarı hane halkından geri topluyor. Üstelik buna temel tüketimde KDV, akaryakıtta litre başına alınan vergi-fon yükü, iletişim üzerindeki düzenleyici katkılar, gelir vergisi ve zorunlu sosyal fonlar dahil değil. Bu harici kalemler eklenince, kamuya aktarılan toplam yıllık meblağ asgari ücret bandını aşarak iki maaş sınırına dayanıyor.
Reel ekonomi açısından bakıldığında, ücret zammı bir ferahlama sağlamıyor. Devlet, tüketim ve zorunlu hizmet tarife yapısı üzerinden reel geliri geri çekiyor. Asgari ücretlinin nominal kazancı artsa bile hayat pahalılığı, tarife ayarlamaları ve fon yükleri üzerinden bu gelir nötralize ediliyor. Sonuçta çalışan, yıl boyunca bir maaşını devlete teslim etmiş oluyor.
Sorunun kaynağı vergi oranlarından çok vergi mimarisinde. Gelir vergisi doğrudan kesilirken, dolaylı vergi ve fonlar günlük yaşamın en temel kalemleri üzerinden çalışıyor. Elektrik kesintisiz bir ihtiyaç; su tartışmasız zorunluluk; araç çoğu hane için bir lüks değil, ulaşım altyapısının zayıflığı nedeniyle fiili ihtiyaç. Bu koşullarda hane, vergi yükünden kaçamıyor.
Şeffaflık ve maliyet stratejisi de sorgulanmalı. Tarifelerde artış, fon ve katkı payı eklenerek yapılıyor. Çoğu hanenin faturasında tüketim kalemi düşük görünse bile, sabit hizmet bedelleri ve belediye katkıları faturayı yükseğe çekiyor. Devlet, doğrudan vergi artışı yerine fatura içi kalemlerle gelirini büyütüyor. Bu, bütçe yükünü geniş tabana yayarken, hane reel refahını gri bölgede eritiyor.
Asgari ücretlinin alım gücünün korunması, sadece nominal artışlarla değil; elektrik, su ve taşımadaki kamu yükünün azaltılmasıyla mümkün. Aksi halde maaş zammı, temel hizmet faturaları üzerinden sisteme geri dönüyor.
Bugün tablo net:
Asgari ücretli, yıl boyunca çalışıyor ve bir maaşını vergiye yatırıyor. Reel gelir sabitlenirken, ücret politikası halkı refaha değil, döngüsel baskıya hapsediyor.
Bu tartışma, ücret artışı değil vergi mimarisi tartışmasıdır. Buradan kaçış yok; çünkü rakam, sözden hızlı konuşuyor.
